حضور پیش از عقلانیت: نسبت‌سنجی نظریه شعور بالذات ابن‌سینا و نظریه‌های عقل‌گرایانه خودشناسی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
جواد حیدریان
دکتری فلسفه و کلام اسلامی ، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
10.48308/kj.2026.245284.1452
چکیده
نظریه شعور بالذات ابن‌سینا و نظریه‌های عقل‌گرایانه خودشناسی، هر دو در پی تبیین آگاهی انسان از خویشتن‌اند، اما منشأ و مبنای این آگاهی را به‌گونه‌ای متفاوت تفسیر می‌کنند. ابن‌سینا خودآگاهی را مرتبه‌ای حضوری و وجودی می‌داند که پیش از هرگونه مفهوم‌پردازی، استدلال و فعالیت عقلانی تحقق دارد؛ در مقابل، نظریه‌های عقل‌گرایانه، به‌ویژه در آثار شومیکر، موران، استولجار و اسمیتیز، خودشناسی را از لوازم عقلانیت، عاملیت معرفتی و ساختار هنجاری ذهن می‌شمارند. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین نسبت نظری این دو رویکرد و ارزیابی قلمرو تبیینی هر یک در توضیح خودآگاهی بنیادین است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکردی تطبیقی، مؤلفه‌های نظریه شعور بالذات را بر پایه شش معیار هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی بازسازی می‌کند، سپس مهم‌ترین تقریرهای عقل‌گرایانه را تحلیل و با بهره‌گیری از تمثیل انسان معلّق ظرفیت تبیینی آنها را مقایسه می‌نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو رویکرد در ردّ الگوی مشاهده‌ای و تأکید بر غیراستنتاجی بودن آگاهی از خویشتن اشتراک دارند، اما اختلاف اصلی آنها به تبیین منشأ این آگاهی بازمی‌گردد. نوآوری مقاله در بازسازی نسبت نظری این دو رویکرد و ارائه الگوی سه‌لایه «حضور، دلیل و تفسیر» است؛ الگویی که «حضور» را مبنای خودآگاهی بنیادین، «دلیل» را سطح خودشناسی عقلانی و «تفسیر» را مرتبه بازاندیشانه فهم خویشتن معرفی می‌کند و نشان می‌دهد این دو سنت فلسفی را می‌توان در چارچوبی واحد و مکمل بازسازی کرد.
کلیدواژه‌ها
ابن‌سینا
انسان معلّق
خودآگاهی
شعور بالذات
نظریه عقل‌گرایانه

عنوان مقاله English

Presence Prior to Rationality: A Comparative Analysis of Avicenna's Self-Awareness Theory and Rationalist Accounts of Self-Knowledge

نویسنده English

Javad Heydarian
PhD in Islamic Philosophy and Theology, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ilam University, Ilam, Iran
چکیده English

Avicenna’s theory of essential self-awareness (al-shuʿūr bi-al-dhāt) and contemporary rationalist theories of self-knowledge both seek to explain human awareness of oneself, yet they offer fundamentally different accounts of its source and foundation. Avicenna maintains that self-awareness is an immediate, existential mode of awareness that precedes conceptualization, inference, and rational activity. By contrast, rationalist theories—particularly those advanced by Shoemaker, Moran, Stoljar, and Smithies—treat self-knowledge as grounded in rationality, epistemic agency, and the normative structure of the mind. The present study examines the theoretical relationship between these two approaches and evaluates their respective explanatory scope with regard to fundamental self-awareness. Employing a descriptive-analytical and comparative method, the study first reconstructs Avicenna’s theory of essential self-awareness on the basis of six ontological and epistemological criteria. It then analyzes the principal rationalist accounts and compares their explanatory power through the thought experiment of the Flying Man. The findings indicate that both approaches reject the observational model of self-awareness and affirm its non-inferential character; however, they diverge significantly in explaining the origin of such awareness. The principal contribution of this article is the reconstruction of the theoretical relationship between these traditions through a three-layer model consisting of Presence, Reason, and Interpretation. In this framework, Presence constitutes the foundation of fundamental self-awareness, Reason represents the level of rational self-knowledge, and Interpretation denotes the reflective level of self-understanding. This model demonstrates that the two philosophical traditions can be reconstructed within a unified and complementary explanatory framework.

کلیدواژه‌ها English

Avicenna
Flying Man
Self-Awareness
Self-Awareness by Essence (al-shiʿūr bi-al-dhāt)
Rationalist Accounts
Avicenna (Ibn Sīnā). (1992). Al-Mubāḥathāt (M. Bīdārfar, Ed.). Qom: Bīdār Publications. (in Persian)
Avicenna (Ibn Sīnā). (1996). Al-Ishārāt wa al-Tanbīhāt (with commentary by Khwājah Naṣīr al-Dīn Ṭūsī). Tehran: Ṭahūrī Library Publications. (in Persian)
Avicenna (Ibn Sīnā). (2025a). Al-Taʿlīqāt (H. ʿĀṣī, Ed.). Tehran: Ṣadrā Islamic Wisdom Foundation Publications. (in Persian)
Avicenna (Ibn Sīnā). (2025b). Al-Shifāʾ: Al-Nafs (S. Zāyid, Ed.). Qom: Āyatollāh Marʿashī Najafī Library Publications. (in Persian)
Avicenna (Ibn Sīnā). (2025c). Al-Shifāʾ: Al-Ilāhīyāt (Theology of Shifā). Qom: Āyatollāh Marʿashī Najafī Library Publications. (in Persian)
Black, D. L. (2008). Avicenna on Self-Awareness and Knowing that One Knows. In S. Rahman, T. Street, & H. Tahiri (Eds.), The Unity of Science in the Arabic Tradition (pp. 63-87). Springer.
Boyle, M. (2011). Making up Your Mind and the Activity of Reason. Philosophers' Imprint, 11(11), 1-17.
Byrne, A. (2018). Transparency and Self-Knowledge. Oxford University Press.
Carruthers, P. (2011). The Opacity of Mind: An Integrative Theory of Self-Knowledge. Oxford University Pres.
Cassam, Q. (2014). Self-Knowledge for Humans. Oxford University Press.
Cassam, Q. (2015). Self-Knowledge for Humans. Oxford University Press.
Cassam, Q. (2019). Vices of the Mind: From the Intellectual to the Political. Oxford University Press.
Gallagher, S. (2000). Philosophical Conceptions of the Self: Implications for Cognitive Science. Trends in Cognitive Sciences, 4(1), 14-21. https://doi.org/10.1016/S1364-6613(99)01417-5
Gallagher, S. (2023). The Flying Man: Avicenna on Minimal Self-Consciousness. Journal of Consciousness Studies, 30(5-6), 4-21.
Gertler, B. (2021). Self-Knowledge. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2021 Edition). https://plato.stanford.edu/archives/win2021/entries/self-knowledge/
Kaukua, J. (2015). Self-Awareness in Islamic Philosophy: Avicenna and Beyond. Cambridge University Press.
Kornblith, H. (2012). On Reflection. Oxford University Press.
Marmura, M. E. (1986). Avicenna's "Flying Man" in Context. Monist, 69(3), 383-395. https://doi.org/10.5840/monist198669321
Mazarian, H. (2025). The Flying Man and the Modern Philosophical Discussions: Avicenna on Minimal Self-Consciousness. Journal of Islamic Philosophy, 16(2), 120-145.
Moore, G. E. (1942). A Reply to My Critics. In P. A. Schilpp (Ed.), The Philosophy of G. E. Moore (pp. 533-687). Northwestern University Press.
Moran, R. (2001). Authority and Estrangement: An Essay on Self-Knowledge. Princeton University Press.
Peacocke, C. (1999). Being Known. Oxford University Press.
Ricoeur, P. (1992). Oneself as Another (K. Blamey, Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1990)
Shoemaker, S. (1994). Self-Knowledge and "Inner Sense". Philosophy and Phenomenological Research, 54(2), 249-314. https://doi.org/10.2307/2108440
Smithies, D. (2019). The Epistemic Role of Consciousness. Oxford University Press.
Stoljar, D. (2019). The Nature of Introspection. In The Routledge Handbook of Philosophy of the Self (pp. 399-413). Routledge.
Ṭabāṭabāʾī, S. M. H. (1985). Nihāyat al-Ḥikmah. Islamic Publications Office of the Society of Seminary Teachers. (in Persian)
Zahavi, D. (2005). Subjectivity and Selfhood: Investigating the First-Person Perspective. MIT Press.

  • تاریخ دریافت 18 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 04 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 07 شهریور 1405