palette
چهره‌های جنون؛ از فوکو به ابن‌حبیب‌نیشابوری
عارف دانیالی

چکیده

ابن­حبیب­نیشابوری در کتاب خویش – که ذیل ادبیات صوفیانه دسته­بندی می­شود- اقسام معانی جنون را برمی­شمرد؛ در این طبقه­بندی، هرگز جنون، بیماری پنداشته نمی­شود و نقطۀ مقابل خردمندی نیست. دیوانه کسی است که سبکی متفاوت از زندگی همگانی را برمی­گزیند و هنجارهای رسمی را زیرِ پا می­نهد. بدین­ترتیب، دیوانه همچون نقاد اجتماعی-سیاسی بازنمایی می­شود. دیوانگی، زبان حاشیه­نشینان و مطرودان است. از این­روست که همواره شکل طنز و هجو به خود می­گیرد و سلسله مراتب معرفتی-اخلاقی را باژگونه می­سازد. فوکو نیز گفتمان روانپزشکی که تحت کردارهای شکاف­انداز، دوقطبیِ «عقل-جنون» را برمی­سازد و کردار اندیشیدن به شیوۀ متفاوت را منتفی می­سازد، به نقد می­کشد. از دید فوکو، روانپزشکی ابزار کنترل اجتماعی و حذف سوژه­های تکین است. این رهیافت، نگاه فوکو را به فهم ابن­حبیب نیشابوری از جنون نزدیک می­کند. البته برخلاف ابن­حبیب نیشابوری، فوکو از هرگونه تفسیر رمانتیک یا ذات­گرایانه از یک باطن معصومانه امتناع می­ورزد. فوکو، هرگونه بازگشت به گفتمان­های پیشامدرن را همچون رهیافتی ارتجاعی نفی می­کند. او به مفهوم جنون توجه می­نماید از این حیث که شکلی از سیاست­ورزیِ غیررسمی را ممکن می­کند: نوعی اِعمال قدرت از پایین به بالا، فراروی از کردارهای تقسیم­کننده. به عبارتی دیگر: فراسوی نیک-بد یا صدق-کذب. اما ابن حبیب نیشابوری، در چارچوب گفتمان صوفیانه، از زبان شیدایان یک گفتمان هژمونیک علیه گفتمان فلسفی می­سازد. مقالۀ حاضر با مقایسۀ دیدگاه ابن حبیب­نیشابوری با فوکو می­کوشد از شباهت­های ظاهری به تفاوت­های گفتمانی برسد.  

واژگان کلیدی
ابن‌حبیب نیشابوری، فوکو، جنون، کردارهای تقسیم‌کننده ، تفاوت، قدرت، ذات‌گرایی.

منابع و مآخذ مقاله

ابن حبیب نیشابوری(1394)، حسن بن محمد، دیوانگان خردمند، ترجمۀ زین‌العابدین فرامرزی و حسین گل‌چینی، گرگان: انتشارات نوروزی.

ابن خلدون(1393)، عبدالرحمن، مقدمۀ ابن‌خلدون، ترجمۀ محمد پروین گنابادی، جلد اول، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

اَدو(1382)، پی‌یر، فلسفه باستانی چیست؟، ترجمۀ عباس باقری، تهران: نشر علم.

اراسموس (1392)، دسیدریوس، در ستایش دیوانگی، ترجمۀ حسن صفاری، تهران: نشر فرزان روز.

افلاطون(1357)، مهمانی، ترجمۀ محمدحسن لطفی، تهران: خوارزمی.

دانیالی (1393)، عارف، میشل فوکو؛ زهد زیبایی‌شناسانه به مثابه گفتمان ضددیداری، تهران: انتشارات تیسا.

رورتی (1383)، ریچارد، «هایدگر، کوندرا، دیکنز»، مترجم: یوسف اباذری، چاپ شده در: ارغنون، شمارۀ 1، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

فوکو (1381)، میشل، تاریخ جنون، ترجمۀ فاطمه ولیانی، تهران: نشر هرمس.

فوکو(1389)، میشل، «نقد چیست؟»، در: تئاتر فلسفه، ترجمۀ افشین جهاندیده و نیکو سرخوش، تهران: نشر نی.

فوکو (1394)، میشل، «نیچه، تبارشناسی، تاریخ»، مترجم: عبدالکریم رشیدیان، در: از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم، تهران: نشر نی.

نیچه(1379)، فریدریش، فراسوی نیک و بد، ترجمۀ داریوش آشوری، تهران: انتشارات خوارزمی.

Agamben, Giorgio(2000), Means Without End: Notes on Politics, Translated by Vincenzo Binetti and Cessare Casarino, University of Minnesota Press.

Foucault(1991), The History of Madness, Translted by Alan Sheridan, Vintage Books.

Foucault(1997a), “Psychiatric Power”, in: Ethics, Translated by Robert Hurely and others, Edited by Paul Rabinow, The Penguin press.

Foucault(1998a), “Philosophy and Psychology”, in: Aesthetics, Method and Epistemology, Translated by Robert Hurley and others, Edited by James D.Faubion, Volume2, The New Press.

Foucault(1998b), “Madness and Society”, in: Aesthetics, Method and Epistemology, Translated by Robert Hurley and others, Edited by James D.Faubion, Volume2, The New Press.

Rayner (2007),Timothy, Foucault”s Heidagger , London: Continuum


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.